Şeffaf olmayan algoritmalar, nefret söylemleri ve dezenformasyon. Avrupa, ABD ve Çin merkezli sosyal medya platformlarına kendi alternatiflerini geliştirmek istiyor. Peki ama nasıl?
Meta adlı şirket muhtemelen duymuşsunuzdur. Peki ya ByteDance? Bu adı muhtemelen pek bilmiyorsunuz.
Sosyal medya kullanıcılarının çoğu için de durum böyle. Muhtemelen milyonlarca kişi pek tanımadıkları şirketlerin platformlarında saatler geçiriyor. Meta'nın Instagram ve Facebook'unda, Elon Musk'ın sahibi olduğu X'te (eski adıyla Twitter) veya Çin menşeli ByteDance'ın TikTok'unda.
Bu ve benzeri teknoloji devleri, yıllar içinde siyaseti de etkileyebilen büyük güçler haline geldi. Avrupa'da ise bu şirketlerin etkisini sınırlamaya yönelik girişimler giderek artıyor.
Peki Avrupa bu konuda neler yapıyor? Yerleşik platformların hâkimiyeti kırabilir mi?
Büyük teknoloji şirketleri neden eleştiriliyor?
Meta veya ByteDance gibi teknoloji devleri, yalnızca devasa bir pazar gücüne sahip değil. Yaklaşık üç milyar Instagram ve iki milyara yakın TikTok kullanıcısı bunun en açık göstergesi.
Ancak etkileri pazar hâkimiyetinin çok ötesine geçiyor. Çünkü platformların algoritmaları hangi bilgilere ulaşacağımızı belirliyor; hatta sosyal medyanın filtresinden dünyayı nasıl gördüğümüzü de kısmen şekillendiriyor.
Eleştirmenlere göre bu platformlar, sahte haberlerle yeterince kararlı mücadele etmiyor, kutuplaşmayı artırıyor, algoritmalarında aşırı içerikleri öne çıkarıyor ve veri koruma konusunda yeterince titiz davranmıyor. Özellikle kişiselleştirilmiş reklamlar ve şirketlerin kendi yapay zeka sistemlerini eğitmek için kullandıkları veriler bu eleştirilerin odağında yer alıyor.
Avrupa'da birçok ülke gençlere yönelik sosyal medya yasağını tartışıyor. Avustralya ise böyle bir düzenlemeyi şimdiden yürürlüğe koydu.
Platformların içerik denetimi konusunda Avrupa Birliği (AB) ile Meta'nın kurucusu Mark Zuckerberg arasında yıllardır süren anlaşmazlıklar bulunuyor.
Twitter'ın Elon Musk tarafından satın alınması ve adının X olarak değiştirilmesinin ardından çok sayıda kullanıcı ve reklam veren platformu terk etti.
TikTok ise Çin devleti ve Çin Komünist Partisi'ne yakın olmakla suçlanıyor. Platformda sansür uygulanabileceğine dair kaygılar da bulunuyor.
Avrupalı güvenlik kurumları ayrıca TikTok ve ByteDance'in kapsamı tam olarak bilinmeyen miktarda veri topladığı uyarısında bulunuyor. Çin'in bu verileri kullanıp kullanmadığı ve kullanıyorsa ne amaçla kullandığı ise belirsizliğini koruyor.
Avrupa'da hangi alternatifler var?
Instagram, X ve TikTok'a Avrupa kaynaklı alternatifler şimdiden mevcut.
Bunların en bilineni Alman sosyal medya platformu Mastodon.
Fransa ise kâr amacı gütmeyen Framasoft tarafından geliştirilen vioeo platformu PeerTube ile Google'ın çatı şirketi Alphabet'e ait YouTube'a alternatif sunuyor.
Yine Fransa kökenli BeReal uygulaması, 2022 yılında kısa süreli bir popülerlik yakalamıştı. Uygulamanın mantığı, kullanıcıların günün değişen bir saatinde yalnızca bir fotoğraf paylaşabilmesi ve bu fotoğrafın düzenlenememesi üzerine kurulu. Böylece bağımlılık riskinin azaltılması amaçlanıyor.
Hollanda merkezli Eurosky ağında ise verilerin, merkezi olmayan bir yapıda ve AB'nin veri koruma kurallarına uygun biçimde saklanması hedefleniyor.
X'e daha az veri toplayan bir alternatif olarak tasarlanan ve yapay zeka botlarının giderek daha fazla istila ettiği ağlara yanıt vermeyi amaçlayan İsveç merkezli W Social ise 9 Mayıs 2026'da kullanıma açıldı.
Platform kendisini "AB hukukuna göre yönetilen, verileri Avrupa'da barındırılan ve gerçek, doğrulanmış kişiler için tasarlanmış bir ağ" olarak tanımlıyor.
Almanya ve Avrupa'daki birçok siyasetçi bu alternatiflerin ortaya çıkmasını olumlu karşılıyor. Çünkü Avrupa'nın dijital alanda daha bağımsız hale gelmesi hedefleniyor.
Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı ve Teknolojik Egemenlik, Güvenlik ve Demokrasiden Sorumlu AB Komiseri Henna Virkkunen, Haziran 2025'ten bu yana Mastodon kullanıyor.
Almanya Federal Meclisi'nde temsil edilen partilerden Yeşiller de geçen hafta bu konuda bir politika belgesi sundu. Yeşiller Meclis Grubu Başkanı Katharina Dröge, "Güvenlik açısından kritik alanlarda Avrupa ülkelerindeki kamu kurumları yalnızca Avrupalı olmayan hükümetlerin kontrolüne veya erişimine açık olmayan ürünleri kullanmalıdır" dedi.
Avrupa platformları neyi farklı yapıyor?
X'e alternatif olarak görülen Mastodon, Avrupa platformlarının yaklaşımını anlamak açısından iyi bir örnek.
Mastodon merkezi olmayan bir yapıyla çalışıyor. Veriler tek bir sunucuda değil, bireyler veya kurumlar tarafından işletilen farklı sunucularda saklanıyor.
Platform, internet sitelerinin başına eklenen www'nin (World Wide Web) mucidi Tim Berners-Lee'nin de yer aldığı World Wide Web Consortium (Dünya Çapında Ağ Konsorsiyumu) tarafından yönetilen ve merkezi olmayan ActivityPub protokolünü kullanıyor.
Mastodon ayrıca ağırlıklı olarak Avrupa kökenli bağımsız ağlardan oluşan "Fediverse" ekosisteminin bir parçası. PeerTube da bu yapının içinde yer alıyor.
Fediverse'deki platformlar açık kaynaklı yazılımlar üzerine kurulu. Bu durum sistemi ABD merkezli rakiplerine göre hem daha düşük maliyetli hem de daha şeffaf hale getiriyor.
Bu platformlar, algoritmalarını geliştirirken sonsuz öneri akışlarından ve aşırı içerikleri öne çıkarmaktan kaçınıyor. Bunun özellikle gençlerin korunmasına ve bağımlılığın önlenmesine katkı sağlaması amaçlanıyor.
Avrupa sosyal medya platformlarının dezavantajları neler?
Bir sosyal medya platformunu cazip hale getiren en önemli unsur, çok sayıda kullanıcıya sahip olmasıdır. Çünkü kullanıcılar ve reklam verenler ancak bu sayede geniş kitlelere ulaşabiliyor.
İşte Avrupalı platformların temel dezavantajı da burada ortaya çıkıyor: Henüz küresel ölçekte etkili olacak kadar büyük değiller.
Büyük rakiplerine kıyasla karmaşık üyelik süreçleri ve kullanım alışkanlıkları da sorun olarak görülüyor.
Almanya'daki Kaos Bilgisayar Kulübü'nden (Chaos Computer Club) Jochim Selzer, "Bu alternatifler yeterince tanınmadığı için insanları ikna etmek gerekiyor. Ayrıca uygulamalar alışık olduğunuz şekilde görünmeyebilir" diyor. Selzer'e göre yeni platformlara geçiş belirli bir uyum süreci gerektiriyor.
Mastodon'un yaklaşık 10 milyon kayıtlı hesabı ve aylık yaklaşık bir milyon aktif kullanıcısı bulunuyor.
PeerTube ağına bağlı video platformlarında ise yaklaşık bir milyon video yer alıyor.
Bu rakamlar onları Avrupa'nın "devleri" arasına soksa da ABD ve Çinli rakiplerini geride bırakmaları şu aşamada pek mümkün görünmüyor.
DW
