Bir insan ortalama olarak ne kadar gıda israf ediyor?

Türkiye'den yazar ve içerik üreticisi Ceren Özkan, "Son yedi yıldır yiyecek alırken daha dikkatli olmaya başladım" diyor.

"Eve sadece kendimin veya baktığım kişilerin yiyebileceği kadar yiyecek getiriyorum" diye anlatıyor.

Özkan 2019'dan bu yana sıfır atık yaşam tarzını benimsiyor.

Bu da çöpe attığı şeylerin miktarını en aza indirmek anlamına geliyor ki bunun büyük bir bölümünü gıda oluşturuyor.

Taşınma, hastalık ve tatillerin "işleri aksatabildiğine" işaret ediyor.

"[Ama bunun dışında] benim için günlük hayatın doğal bir parçası haline geldi" diyor.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) 2024 tarihli raporuna göre, 645 milyon insan açlık çekerken, dünya her yıl bir milyar tondan fazla gıdayı israf ediyor.

Bu yıl ilk kez, gıda atıkları da dahil olmak üzere sıfır atık hedefi, bu ay Türkiye'nin Antalya şehrinde düzenlenecek COP31 BM iklim zirvesinde öncelikli temalardan biri olarak ön plana çıkarılacak.

Kaynak,Ceren Özkan

Ceren Özkan sıfır atığa yönelik ilgiden memnuniyet duyuyor ancak gelişmelere karşı şüpheci yaklaşıyor.

"Yanıldığımı görmeyi çok isterim ama oluşan farkındalığın eylem ve hesap verebilirlikle desteklenmesi gerek" diyor.

Onun endişeleri daha geniş bir sorunu yansıtıyor. Şu ana kadar sadece 30 ülke gıda kaybını ve/veya israfını ulusal iklim eylem planlarına dahil etti.

Clementine O'Connor UNEP'in kentsel gıda sistemleri ve gıda atıkları üzerine yaptığı çalışmalara liderlik ediyor.

O'Connor, "Gıda israfının önlenmesi ve azaltılması konusundaki bu siyasi hareketin, çok daha fazla ülkenin bunu ulusal iklim stratejilerinin bir parçası olarak entegre etmesine yardımcı olacağını umuyoruz" diyor.

Yıllık 79 kilo

UNEP'e göre, ortalama bir kişi evde her yıl 79 kg yiyecek israf ediyor; bu da dünya genelinde her gün en az bir milyar öğünün israf edilmesine eşdeğer.

Bu durum, sorunun en büyük kaynağını hane halkları (yüzde 60) olarak belirlerken, bunu restoranlar ve okul kantinleri (yüzde 28) ile perakende sektörü (yüzde 12) takip ediyor.

Gıda israfı perakende, restoran ve evlerde gerçekleşirken, gıda kaybı tedarik zincirinin daha önceki aşamalarında, hasat ile perakende satış arasında kaybedilen gıdayı tanımlıyor.

Dünya Kaynakları Enstitüsü'nde (WRI) gıda kaybı ve israfı konusunda kıdemli araştırmacı olan Dr. Liz Goodwin, "ABD gıda israfının en yüksek olduğu ülkelerden biri" diyor.

"Ortadoğu'daki bazı ülkeler de çok fazla gıda israf ediyor ki bu da oldukça şaşırtıcı çünkü gıdalarının büyük bir kısmını ithal ediyorlar" diye devam ediyor.

Ancak Goodwin, güvenilir veri eksikliği nedeniyle ülkeleri doğru bir şekilde karşılaştırmanın zor olduğuna dikkat çekiyor.

UNEP'in araştırmasının en şaşırtıcı bulgularından biri, hanelerdeki gıda israfının farklı ülkeler arasında bile tutarlı olması.

O'Connor, "Daha önce gıda israfının yüksek gelirli ülkelerin, gıda kaybının ise düşük gelirli ülkelerin sorunu olduğuna dair bir algı vardı, ancak veriler bunun böyle olmadığını gösteriyor" diyor.

"Bu küresel bir sorun" tespitini yapıyor.

İster uzun çalışma saatleri olsun ister bakım sorumlulukları, gıda israfına yol açan faktörlerin birçoğunun dünya genelinde şaşırtıcı derecede benzer olduğunu söylüyor.

Ancak daha sıcak ülkelerde, soğutma ve soğuk depolama imkanlarının sınırlı olması, gıdaların daha hızlı bozulmasına neden olabilir.

Gıda israfı gezegenimiz için neden bu kadar zararlı?

Birleşmiş Milletler'e göre, gıda kaybı ve israfı, küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 8 ile yüzde 10'unun nedeni.

Bu nedenle, 2030 yılına kadar küresel gıda israfını yarıya indirmek, BM'nin Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinden biri.

Yiyecekler oksijensiz ortamda, çöplükte çürüdüğünde, güçlü bir sera gazı olan metan üretiyor.

Birleşmiş Milletler'den O'Connor, metan gazının 20 yıl içinde karbondioksitten "84 kat daha güçlü" hale geldiğine işaret ediyor.

Bu nedenle, gıda israfını azaltmak, iklim değişikliğini geriletme çalışmaları üzerinde "çok hızlı bir etki" yaratabilir.

Gıda üretimi için büyük miktarda arazi ve suyun yanı sıra enerji ve diğer kaynaklar da gerekiyor.

Gıda israf edildiğinde bu kaynaklar da israf ediliyor ve bu da biyolojik çeşitlilik kaybına neden oluyor.

O'Connor'a göre gıda kaybını ve israfını azaltmak, mevcut gıda miktarını artırabilir; bu da gıda fiyatlarını düşürerek daha uygun fiyatlı hale getirebilir.

Evde gıda israfını nasıl azaltabilirim?

O'Connor iklim değişikliğinin bazen çok büyük bir sorun gibi gelebileceğini, ancak bireylerin bu alanda somut bir fark yaratabileceğini söylüyor.

İklim değişikliğine bilimsel çözümler geliştirmeye odaklanan ABD merkezli kâr amacı gütmeyen kuruluş Project Drawdown, gıda kaybını ve israfını azaltmayı, kişisel olarak alabileceğimiz en önemli iklim eylemi olarak tanımlıyor.

Goodwin de aynı fikirde ve günlük alışkanlıklarda yapılacak basit değişikliklerin yardımcı olabileceğini söylüyor.

Alışveriş listesi yazmak iyi bir başlangıç noktası, ayrıca "son kullanma tarihi" ve "tüketim tarihi" etiketlerini anlamak da faydalı.

"Son kullanma tarihi" güvenlikten ziyade kaliteyle ilgilidir: bu tarihten sonra yiyecekler lezzetinin veya dokusunun bir kısmını kaybedebilir, ancak genellikle yine de güvenle tüketilebilir.

Goodwin, "Birçok insan son kullanma tarihi geçmiş şeyleri öylece çöpe atıyor ve bu çok üzücü" diyor.

Kaynak,Roman Mykhalchuk/Getty Images

Dünyanın dört bir yanından sürdürülebilirlik savunucularının evde gıda israfını azaltmaya yönelik kendi ipuçları var.

Meksika şehrinde sıfır atık konusunda öncü bir isim olan Charlotte Brum Bezié, hafta boyunca her öğün için tam olarak ne kadar yiyeceğe ihtiyacınız olduğunu hesaplamak için yapay zekayı kullanmanızı öneriyor.

Gerçekçi bir değerlendirme için, alışveriş fişinizdeki kullandığınız her şeyi işaretleyin, ardından çöpe attığınız yiyeceklere ne kadar para harcadığınızı görün diyor.

Bezié, israfla oluşan masraf tablosunun yıkıcı olabileceğini söylüyor.

Hurma çekirdeği kahvesine alternatif üreten Rahaf Allymoni, buzdolabında eski yiyecekler için ayrı bir raf oluşturulmasını ve yeni yiyecekler satın almadan önce bunların tüketilmesini öneriyor.

"Eğer elinizde çok fazla sebze var ve bozulmaya yüz tutmuşsa hepsini blendere atın ve en lezzetli sosu yapın" diyor.

Bangkok'ta sürdürülebilirlik odaklı bir barın kurucu ortaklarından olan Dharath Hoonchamlong, "katı tariflere" bağlı kalmaktan kaçınıyor ve bunun yerine elinde bulunan malzemelere göre yemekleri uyarlıyor.

Türkiye'deki Özkan ise sebze kabuklarını dondurduktan sonra suda kaynattığını söylüyor:

"Soğuduktan sonra suyunu bitkilerime veriyorum, kalan kabukları ise kompost yapıyorum."

Hangi ülkeler ilerleme kaydediyor?

BM'den O'Connor'a göre, Japonya, hem hane halklarında hem de tedarik zincirinde gıda israfını yarıya indirme konusunda BM'nin hedefine ulaşan tek ülke.

Bu ilerlemeyi kamuoyu bilinçlendirme kampanyaları, işletmelerin raporlama gereklilikleri ve kamu ile özel sektör arasındaki iş birliğinin birleşimine bağlıyor.

Kaynak,Noriko Hayashi/Bloomberg via Getty Images

İngiltere de gıda israfını yüzde 22 oranında azalttı.

Bu düşüşün büyük bir kısmı, gıda tedarik zincirindeki işletmeleri bir araya getirerek israfın nerede meydana geldiğini belirlemek ve bunu azaltmak için ortak çalışarak gerçekleşti.

Bu yaklaşım o zamandan beri Güney Afrika, Endonezya, Meksika ve Brezilya da dahil olmak üzere birçok ülkede benimsendi.

Ancak bazı alanlarda kaydedilen ilerlemeye rağmen, dünyanın geneli bağlamında hedef halen uzak.

Goodwin, "2030 yılına kadar gıda israfını yarıya indirmeyi başarmamızın hiçbir yolu yok" diyor.

Ona göre işletmeler hükümetlerden daha fazla ilerleme kaydetti ve birçok büyük gıda şirketi artık israfı azaltmak için hedefler belirleyip programlar uygulamaya koydu.

Ancak ona göre hükümetlerin işletmeleri gıda israfını ölçmeye ve raporlamaya teşvik etmek için daha fazlasını yapması gerekiyor; bunun rekabeti ve iyileştirmeleri artıracağına inanıyor.

Uzmanlar, gıda israfıyla mücadele etmenin küresel gıda sisteminde kapsamlı bir eylem gerektirdiğini, ancak bireylerin de evde yaptıkları seçimlerle fark yaratabileceğini söylüyor.

Goodwin, "Sonuçta bir şeyi atıp atmamak bize kalmış bir şey" diyor.

BBC