Avrupa Birliği ülkelerinde yeni iltica sistemi yürürlüğe giriyor. Türkiye'den iltica başvurusu yapanlar artık daha hızlı geri gönderilebilecek. Peki yeni sistem nasıl işleyecek?
Yıllar süren hazırlıkların ardından Almanya'da ve Avrupa Birliği (AB) genelinde en kapsamlı iltica hukuku reformlarından biri bugün yürürlüğe giriyor. Göçten sorumlu AB Komiseri Magnus Brunner, yeni düzenlemelerle AB'nin dış sınırlarında daha fazla denetim sözü veriyor.
Almanya İçişleri Bakanı Alexander Dobrindt ise bunun "göç politikasında dönüm noktası" olduğunu düşünüyor. Dobrindt, Haziran ayı başında yapılan AB içişleri bakanları toplantısında, "Göçte yön değişikliği Almanya'da sonuç veriyor, Avrupa düzeyinde de etkisini gösteriyor. Komşu ve ortak ülkelerimizle birlikte bu yolda kararlılıkla ilerlemeye devam edeceğiz" dedi.
Alman İçişleri Bakanı'nın "göçte yön değişikliği" olarak tanımladığı yaklaşım, AB üyesi ülkeler arasındaki iç sınırlarda kontroller yapılmasını ve iltica başvurusunda bulunan kişilerin Almanya sınırlarında herhangi yasal bir prosedür işletilmeden geri çevrilmesini içeriyor. Dobrindt'e göre bu uygulamalar, başvuru sayılarının azalmasına yol açtı.
Türkiye'den gelenlere "hızlı" değerlendirme
Şimdi yürürlüğe giren yeni "Ortak Avrupa İltica Sistemi" (GEAS) ise iltica başvurusunda bulunan kişiler için AB dış sınırlarında ön inceleme süreci getiriyor. Kabul oranlarının düşük olduğu ülkelerden gelenler için ise sınır bölgelerinde hızlandırılmış prosedürler öngörülüyor.
Bu kapsamda Pakistan, İran, Rusya, Türkiye, Venezuela, Nijerya veya Demokratik Kongo Cumhuriyeti gibi ülkelerden gelen iltica başvuru sahipleri hızlı sınır prosedürlerine tabi tutulacak ve işlemleri boyunca kamplarda tutulacak.
AB istatistik kurumu Eurostat'a göre, Türkiye dahil birçok başka ülkeden gelen başvuru sahiplerinin kabul oranı yüzde 20'nin altında bulunuyor. Olumsuz karar verilmesi halinde, en geç 12 hafta içinde başvuru sahiplerinin kaynak ülkelerine geri gönderilmesi öngörülüyor.
Ayrıca güvenli kaynak ülkeler listesinin genişletilmesiyle iltica başvurularının "açıkça dayanaktan yoksun" gerekçesiyle reddedilmesinin kolaylaştırılması hedefleniyor.
Göç araştırmacıları yeni sistemden kuşkulu
Ancak Avrupa İstikrar Girişimi'nin (ESI) kurucusu ve göç uzmanı Gerald Knaus ise bunun pratikte işe yarayacağından emin değil:
"Bu sözde sınır prosedürleri zaten yıllardır uygulanabiliyordu. Şimdi zorunlu hâle geliyor ve ideal durumda Bangladeş'ten İtalya'ya gelen ya da Pakistan'dan Yunanistan'a gelen bir kişinin korunmaya ihtiyaç duymadığı 12 hafta içinde anlaşılabilir. Peki sonra ne olacak? Buna dair bir cevap yok."
Knaus'a göre, kaynak ülkelere geri göndermeler hâlâ zor olmaya devam edecek. Reddedilen iltica başvurusu sahiplerinin ilk giriş yaptıkları İtalya, Yunanistan veya İspanya yerine başka bir AB ülkesine geçmeye çalışmaları muhtemel:
"Aslında ilk giriş ülkeleri, kendilerine gelenlerin başvurularını yürütmekle zaten yükümlüydü. Ancak bu şimdiye kadar işlemedi. Neden şimdi işleyecek? Bunu birkaç gün içinde göreceğiz."
Afganistan ve Suriye için uygulama farklı olacak
AB Komisyonu verilerine göre, 2025 yılında iltica başvurusunda bulunan en büyük gruplar Afganistan ve Suriye'den geldi. Bu ülkelerden gelenlerin kabul oranı yüzde 20'nin üzerinde olduğu için hızlandırılmış sınır prosedürlerine değil, normal iltica süreçlerine tabi tutulacaklar.
Ancak bu kişiler açısından da sorumluluk ilk giriş yapılan ülkelere ait olacak.
Gerald Knaus, "Bu insanlar da şimdiye kadar olduğu gibi normal prosedürlerden geçecek ve muhtemelen son 10 yılda AB'deki olumlu iltica kararlarının yarısından fazlasını veren ülkelere gitmeye devam edecekler. Bunlar Almanya ve Avusturya'ydı, her ikisi de dış sınır ülkesi değil. Dolayısıyla burada bir değişiklik olmayacak" diyor.
Almanya İçişleri Bakanı Alexander Dobrindt ise yeni GEAS kuralları sayesinde Almanya'dan ilk giriş ülkelerine geri gönderme işlemlerinin daha kolay yapılabileceğini düşünüyor. Dobrindt, İtalya, Yunanistan ve diğer bazı ülkelerden bu yönde güvence aldığını söyledi.
İlk giriş ülkelerinin yükünü hafifletmek amacıyla GEAS, diğer AB ülkeleri için "zorunlu dayanışma" mekanizması öngörüyor. Buna göre diğer ülkelerin de iltica prosedürlerini üstlenmesi gerekiyor. Bunun pratikte nasıl işleyeceği ise henüz belirsiz. Süreci AB Komisyonu koordine edecek.
Polonya ve Macaristan ilkesel olarak buna katılmak istemiyor. Alman İçişleri Bakanlığı ise ülkenin aşırı yük altında olduğunu belirterek Almanya'nın bu yıl iltica başvurusunda bulunan kişileri devralmayacağını ifade ediyor.
Sınır kontrolleri mi yoksa Suriye'de iktidar değişimi mi?
Yeni iltica başvurularının sayısı Avrupa'da ve Almanya'da iki yıldır belirgin şekilde azalıyor.
İçişleri Bakanı Dobrindt'e göre bunun nedeni Almanya ve dokuz AB ülkesinin uyguladığı sistematik sınır kontrolleri: "Şu anki durum şu: İç sınır kontrolleri işe yarıyor. Diğer kararların işleyişine bağlı olarak esnek biçimde geliştiriliyor. Ancak yasa dışı göçü geriletmek açısından hâlâ önemli bir araç olmayı sürdürüyor."
Dobrindt, Schengen bölgesinde hukukî açıdan tartışmalı olan bu kontrollerin devam etmesi gerektiğini de savunuyor.
AB Komisyonu ise yeni GEAS kurallarının yürürlüğe girmesiyle birlikte Almanya'dan sınır kontrollerini kademeli olarak kaldırmasını istiyor.
Dobrindt, DW'nin konuyla ilgili sorusuna şu cevabı verdi:
"Sınır kontrollerinin sürdürülmesinin ne kadar gerekli olduğunu açıkça ifade ettim. Dünyaya yanlış sinyaller vermemeliyiz. Yasa dışı göçle etkili şekilde mücadele ettik, ancak yeniden aşırı yüklenme yaşanmaması için bunu sürdürmeliyiz."
Gerald Knaus gibi göç uzmanları ise Almanya'daki iç sınır kontrolleri ve iltica başvurusunda bulunan kişilerin doğrudan geri çevrilmesinin başvuru sayılarındaki düşüşte belirleyici olmadığı görüşünde:
"Esad'ın devrilmesinden sonra Suriyeliler artık Almanya, Avusturya, Yunanistan ve diğer AB ülkelerine gelmezse iltica başvuruları dramatik biçimde düşer. Nitekim aynen öyle de oldu. Yani bu düşüşün, Almanya İçişleri Bakanı, GEAS ya da sınır kontrolleriyle hiçbir ilgisi yok."
2024 yılı sonunda Suriye'deki iktidar değişiminin ardından ülkeden ayrılanların sayısında belirgin bir düşüş yaşandı, farklı ülkelerden toplam 1 milyona yakın Suriyeli de ülkelerine geri döndü.
Kurumlar yeni sisteme henüz hazır değil
Almanya Göç ve Mülteciler Dairesi (BAMF) açısından reform büyük bir iş yükü anlamına geliyor.
BAMF bünyesindeki GEAS Proje Grubu'nun başkanı Volker Mäulen, daha Şubat ayında veri işleme sistemlerinin ve iş akışlarının daha karmaşık hâle gelen mevzuata uyarlanması gerektiğini, ayrıca çok sayıda personelin eğitimden geçirilmesinin şart olduğunu belirtmişti.
Brüksel'deki AB Komisyonu kısa süre önce yayımladığı bir raporda, Almanya'nın yanı sıra Yunanistan ve İtalya gibi ilk giriş ülkelerinin GEAS yükümlülüklerini henüz tam olarak yerine getiremediğini kaydetti.
DW'nin hazırlıkların tamamlanıp tamamlanmadığına ilişkin sorusu ise haber yayına hazırlanırken BAMF tarafından yanıtsız bırakıldı.
AB Komiseri Magnus Brunner, kurumunun raporunu değerlendirirken yürürlüğe giren GEAS reformunun "yolun sonu değil, başlangıcı" olduğunu söyledi ve ekledi: "Başlangıçta her şey kusursuz olamaz."
Yeni "geri dönüş merkezleri" kurulacak mı?
Almanya'dan diğer AB ülkelerine yapılacak geri göndermeler için eyaletlerin "geri dönüş merkezleri" kurması öngörülüyor.
Şimdilik bunlardan yalnızca iki tane bulunuyor: Kuzeydeki Hamburg ve doğudaki Eisenhüttenstadt'ta.
AB üyesi ülkeler ile Avrupa Parlamentosu arasında varılan mutabakata göre, iltica başvurusu reddedilen kişilerin Avrupa Birliği dışındaki üçüncü ülkelere gönderilmesi de gelecekte mümkün olacak.
Bunun için yeni "geri dönüş merkezleri" kurulması planlanıyor. Ancak bu merkezler şu anda yalnızca kâğıt üzerinde mevcut.
Almanya İçişleri Bakanı Dobrindt, yıl sonuna kadar iş birliğine istekli üçüncü ülkelerin belirlenmesinin hedeflendiğini açıkladı. Bu geri dönüş merkezlerinin zaman kurulacağı sorusuna ise bakan şu yanıtı verdi: "Bunun için hâlâ aşılması gereken ciddi engeller var."
AB
